ВАША НОВОСТЬ


Если Вы знаете театральную новость,
которой нет у нас, пожалуйста,
напишите нам

Кто на сайте

Сейчас 140 гостей онлайн

«Самотны захад» PDF Печать E-mail
Блоги
Автор: Виктория Белякова   
08.06.2011 14:52

Пластмасавая вера

Марцін Макдонах — сучасны ірландскі драматург з міравой вядомасцю. З моманту, калі ў 1997 годзе яго п’еса «Каралева прыгажосці» была пастаўлена на Брадвее і прынесла аўтару першую тэатральную прэмію «Тоні», а таксама «Evening Standard», ні на што не падобная натуралістычная драматургія Макдонаха пачала распаўсюджвацца па свеце. Тэксты ірландскага драматурга маюць асаблівую прыцягальнасць, бліскучыя дыялогі, быццам пясок, легка і бездакорна складываюцца пясчынка да пясчынкі, утвараючы, тым не менш, выразную і моцную канструкцыю. Рэальнасць аўтара заўседы жорсткая і абсурдная, пададзеная скрозь чорны гумар, яна вызывае змешаныя процілеглыя пачуцці, ядзерную сумесь жаху і смеху, абсурднасці і натуралістычнасці. У Макдонаха не сустрэнеш ні асуджэння, ні жалю, праз гіпертрафаваную, але ўзнавальную праўду жыцця, ён выносіць неміласэрдны прысуд сучаснаму грамадству і чалавеку.

Для постсавецкай прасторы драматургію Марціна Макдонаха адкрыў рэжысёр Пермскага тэатра «У Маста» Сяргей Фядотаў, які паспяхова ажыцявіў пастаноўкі па пяці яго п’есах. Беларускі глядач мог бачыць асобныя спектаклі на тэатральных фестывалях у Брэсце і Магілеве. Уласна ж у рэпертуары беларускіх тэатраў імя М. Макдонаха амаль не сустракаецца. Дарэчы, цікавая сітуацыя, прычын да якой бачыцца некалькі: з аднаго боку, кансерватыўнасць рэпертуарнай палітыкі тэатраў, з другога, агульная не развітасць альтэрнатыўных і аўтарскіх калектываў, якія працавалі б над сучаснай драматургіяй. Есць і яшчэ адна асаблівасць, як то верагоднае несупадзенне жорсткай рэальнасці п’ес М. Макдонаха з агульназвыклай фармулёўкай памяркоўнай і талерантнай нацыяльнасці беларусаў. Тым не менш апошняе сцвярджэнне здаецца даволі ўяўным, і можа ўспрымацца як простае нежаданне глядзець праўдзе ў вочы.

П’есу ірландскага драматурга «Самотны захад» у купалаўскім тэатры паставіў Павел Харланчук — акцер, для якога гэты спектакль стаў першай сталай рэжысёрскай працай у гэтым тэатры . Тэкст М. Макдонаха не з лёгкіх, яго самадастатковасць павышае адказнасць пастаноўшчыка — не растварыцца ў драматургіі да непазнавальнасці, а знайсці з ей адпаведны кантакт. Да таго багацце ненарматыўнай лексікі і своеасаблівасць побытавай мовы персанажаў надае ей асаблівы прысмак, які са сцэны можа ўспрымацца па-рознаму: і як грубасць і неэстэтычнасць, і як патрэбная неабходнасць — у залежнасці ад таго, як гэты матэрыял абыгрываецца. Павел Харланчук пазбавіўся гэтай не істотнай, на яго погляд, часткі драматургіі, замяніўшы вострыя выразы на больш нейтрльную лексіку. У гэтым асабістая пазіцыя рэжысёра, дарэчы, выгодная ў сітуаціі пастаноўкі на сцэне нацыянальнага тэатра.

Згладжанасць гэтага бока п’есы ў многім тлумачыць тое, што спектакль не выклікае такой рэзкай адмоўнай рэакцыі ў грамадскасці, як гэта было з пастаноўкай «Самотнага захада» Генадзія Мушперта ў Гродзенскім абласным драматычным тэатры амаль семь гадоў таму. Тады тэкст М. Макдонаха быў узяты рэжысёрам цалкам без купюр, са ўсім багажом лаянкі і ненарматыўнай лексікі. Многія тады, у тым ліку і мясцовыя ўлады, не прынялі спектакль, абвінавачвалі рэжысёра, які сцвярджаў неабходнасць і важнасць захавання гэтай арыгінальнай часткі драматургіі, ў дурным гусце, пошласці і бруду на сцене. Тым не менш, у рэпертуары тэатра пастаноўка ўсё ж з’явілася.

Дзеянне адбываецца ў мястэчку Лінэн на захадзе Ірландыі. Тыповы маленькі гарадок, які насяляюць звычайныя, часта, «несапсаваныя культурай» людзі. Браты Вален і Коўлмэн Конары толькі пахавалі свайго бацьку, што, дарэчы, ніяк не адгукаецца на іх паводзінах і настроі. Сваркі, дракі, нянавісць адзін да адного квітнеюць і вызываюць адчай і чарговы «крызіс веры» у айца Уэлша. Святар мясцовага прыходу і, па сумяшчальніцтву, трэнер дзіцячай футбольнай каманды — ключавая асоба ва ўсім дзеянні, які няспынна і беспаспяхова спрабуе знайсці адказы на недарэчнасці жыцця ў гэтым людскім асяроддзі. Але... «Самотны захад», з ідэйнага боку, тыповая сучасная «негераічная» п’еса, дзе дзейныя асобы натуралістычна пазнавальныя, а рэальнасць непрыпудрана, дзе ёсць філасофскае разважанне і няма выразнага дзялення на чорнае і белае. А калі і можна ўмоўна пазначыць гэтыя два бакі, то аказваецца, што зло бязглуздае і інфантыльнае, а дабро няўпэўненае і бездапаможнае, як, дарэчы, і атрымоўваецца ў гэтай п’есе.

«Самотны захад» Паўла Харланчука атрымаўся як раз такім спектаклем-разважаннем. Ён не дае адказаў, не бярэ на сябе ролю настаўніка ці прапаведніка і не складае для нас формул і правіл, сустрэча з ім нараджае мысленчы працэсс. Спектакль быццам бы ўступае з намі ў дыялог, дзе абодва бакі ня ведаюць вывадаў загадзя, да, і, наогул, не ставяць перад сабой падобныя задачы, добраахвотна ідучы на размову дзеля ўзаемаабмена. Асаблівасць гэта, на мой погляд, ставіць «Самотны захад» у шэраг тых сладаных і супярэчлівых тэатральных з’яў, якія не належаць ні да чарговых пастановак, ні да спекталей-адкрыццяў; да сцэнічных эксперыментаў іх таксама аднесці складана. Спектаклі гэтыя, як прыступка на аварыйнай лесвіцы, незразумела вытрымае яна ці не, а куды выведзе дакладна не вядома.

Чорная камедыя Паўла Харланчука на сцэне купалаўскага тэатра з’явілася сплавам псіхалагічна-рэалістычнай рэжысуры, умоўнасці афармлення і натуралізма драматургіі М. Макдонаха. Сцэнаграфія лаканічная: высокая белая шафа для захоўвання прадуктаў, выконваючая функцыю і камода, і паліцы, і рукамыйніка; газавая пліта, якую прагна ахоўвае і беражэ Вален; некалькі чорных кубаў і паралелепіпедаў, што трансфарміруюцца ў патрэбнай камбінацыі, выконваючы ролю сталоў, крэсел і фатэлей. На шафе, з аднаго боку абклеяннай плакатнага выгляду малюнкам са сцэнамі рая, чысцілішча і пекла, стаіць калекцыя пластмасавых фігурак святых і фотаздымак сабакі. Разам з заднікам, які ўяўляе сабой размножаннаю выяву пляшачкі пепсі, уся гэтая прадукцыя масавай культуры стварае адчуванне штучнасці і пародыі на рэлігійнасць. Фанатычна збіраемыя Валенам фігуркі па-сутнасці не маюць нічога агульнага з сапраўднай верай, а нагадваюць падлеткавае кумірапакланенне. У сцэнаграфічную структуру арганічна ўпісваецца вопратка персанажаў. Стылізаваныя касцюмы насычаных колераў у братоў падкрэсліваюць расхлябанасць манер. Шырокія порткі з вялікімі кішэнямі, камізэлькі, вязаныя шкарпэткі — усё вытрымана ў прыемнай карычнева-зялена-жоўтай гаме, але гэта каляровасць з намекам на нясталасць іх уладальнікаў.

Айцец Уэлш (Раман Падаляка) з’яўляецца на сцэне разам з Коўлмэнам Конарам (Міхаіл Зуй), яны вярнуліся з пахавання. Неўзабаве падыходзіць і Вален Конар (Сяргей Рудзеня). Дарэчы, усе тры акцёры ўзросту каля трыццаці, у спектаклі выглядаюць яшчэ маладзей, што робіць гэты акцерскі склад больш дакладным у раскрыцці галоўнай ідэі, закладзенай у пастаноўку: інфантылізм сучаснага грамадства. Менавіта гэтая праблема робіць «Самотны захад» актуальным для нас. А вось ў складзе Павел Харланчук — Сяргей Журавель — Арцём Бародзіч гэтая тэма вылучаецца не так выразна. Не хапае арганічнасці і непасрэднасці ў вобразах братоў Конары, а ад розніцы ва ўзросце паміж А. Бародзічам і С. Жураўлем пакутуе і цэласнасць вобразнай структуры персанажаў.

Айцец Уэлш выглядае сумным, знясіленным дэпрэсіяй маладым чалавекам. Пераехаўшы ў Лінэн ён апыняецца ў бездапаможнай сітуацыі: у прыходзе два забойствы, да абсурднасці жосткія і дурныя, затым самагубства. Вакол лаянка і хамства, над ім пасмейваюцца: «які святар, такі і прыход», і зразумела пачуцце віны не адпускае яго. У вобразе гэтым ёсць унутранная непакорнасць злу, хамству і чалавечаму глупству, есць надзея на людзей. А вось веры ў Бога і ў тое, што ён прапаведуе, не хапае. Стан разгубленнасці і смуты робіць яго «сумным анелам» — згорблены стан, апушчаныя вочы. Асабліва востра гучыць тэма няўпэўненнасці яго становішча ў сцэне, дзе Уэлш і Вален пасля пахарон самазабойцы Тома Хэнлана разважаюць наконт таго, што душа Тома па дагматам царквы будзе гарэць у пекле. А вось душа забойцы, калі ён пакаецца ў сваім грэху, патрапіць у рай. Жахлівая і абсурдная недарэчнасць, якая заводзіць айца Уэлша ў адчайны тупік. Святар у Рамана Падалякі здаецца больш драматычным вобразам, ён задуменны філосаф, бяссільны перад рэальнасцю. Сыходзячы з гэтага, агульная характарыстыка грамадства ў спектаклі гучыць прыкладна так: «людзі, якія не чуюць Бога». З важным удакладненнем: у складзе з П. Харланчуком атрымліваецца хутчэй — «людзі, забытыя Богам», бо ў вобразе святара, створанным гэтым акцёрам, адчуваецца больш бездапаможнасці і няўпэўненнасці ў сабе. І, здаецца, не проста так браты Конары з Герлін ніяк не могуць запомніць яго імя — «Айцец Уолш, ці Уэлш...». Ён просты слабы чалавек, які п’е ад безвыходнасці, а ў Бога верыць па звычцы і службовым абавязку, але пры гэтым добры і разумны, і ніякай звыклай гераізацыі. І ў гэтым менавіта Харланчук падыходзіць бліжэй да Макдонаха.

Браты Конары па псхалагічным стане нагадваюць падлеткаў: тупая ўпартасць, нежаданне ісці на кантакт і сур’езную размову, адсутнасць міласэрнасці. Не кранае іх і смерць Хэнлана, яны працягваюць сварыцца з-за чыпсаў. Усё ў хаце належыць Валену, хцівасць яго дасягае неверагодных памераў, што дарэчы не замінае Коўлмэну красці ў яго самагонку і чыпсы. У выкананні Сяргея Рудзені ўся сутнасць і жыццё Валена засяроджвалася на пліце і статуэтках святых, дробныя мітуслівыя рухі, трапяткі позірк на іх выяўляў фанатычную ўлюбёнасць у гэтыя рэчы. А вось у Арцёма Бародзіча адчувалася цяжкасць уваходу ў вобраз. Не хацелася б падтрымліваць сістэму тэатральнай тыпажнасці, але тут выпадак, які як раз пацвярджае яе. Не атрымалася разбудзіць хцівага, няўпэўненага хлопчыка ў грамагласным рамантычна-гераічным Вылівахе Караткевіча з «Ладдзі роспачы» коласаўскага тэатра, занадта самаўпэўненным было яго існаванне. Была спроба формы, але ключ да яе раскрыцця не быў знойдзены, таму не арганічна глядзелася карыкатурнасць, увогуле, уласцівая ў спектаклі вобразам Валена і Коўлмэна.

Абодвум братам Конары ўласціва крыўдлівасць. Пры гэтым для Коўмана Конары ў выкананні Міхаіла Зуя характэрна большая рэзкасць і жорсткасць маладосці. А вось у Сяргея Жураўля у гэтай ролі цяжка знайсці інфантыльнасць, затое ёсць расчараванасць і агрэсіўнасць, ад чаго ў яго словах адчуваецца пэўная ступень цынічнасці. Вобраз атрымліваецца па-свойму цікавым, але разыходжанне з агульнай канцэпцыяй спектакля надае яму чужароднасці. Учынак Коўмана жахлівы: забойства роднага бацькі — але яшчэ страшней прычына:

«Не цярплю я ніякай крытыкі. Я тады валасы прывёў у парадак, і прычоска ў мяне была як трэба. А ён: „У табе не прычоска, а чорт ведае што.“ Ведаю я, не па-боску бацьку паўчэрапа зносіць, але ёсць крыўды, якія прабачыць не магчыма».

Адна з самых моцных сцэн спектакля адбываецца менавіта пасля гэтага прызнання айцу Уэлшу. Паступак Коўмана прыводзіць яго ў крайні адчай, і святар апускае свае рукі ў рондаль з распаленай пластмасай. Крык Уэлша ў цішыні, якая ўсталёўваецца ў залі, выклікае пачуццё асабістага болю, быццам бы фізічна адчуваешь апёк па ўсяму целу. Апісанне падобнага ўчынка сутрэлася мне не так даўно ў п’есе сучаснага расейскага драматурга Івана Вырыпаева «Танец «Дэлі». Там балерына трапіла ў Індыю на «Майн Базар» — месца, якое называюць сборышчам чалавечай трагедыі. Убачыўшы гэтую жахлівую сумясь жабрацтва, бруду, зладзейства, крыкаў, стогнаў і смеха, яна ўзяла з вугляў распаленае жалеза і прыклала яго да сэрца. Там і зарадзіўся яе геніяльны танец «Дэлі».

Дзеянне гэтае — вышэйшая ступень адчаю, безвыходнасці і вострай болі, якая перапаўняе чалавека і раздзірае яго знутры, стан невыноснага пекла ў сэрцы, які, здаецца, можна перажыць толькі даўшы адпаведную боль звонку, як метад сустрэчнага агню, ужывальны пры асоба страшных пажарах. Але нават учынак айца Уэлша не вызывае ў братоў спачування. «Гэта наша кастрюля.. верні яе!» — здаецца ў гэтых людзях ўжо не знайсці нават кроплю чалавечнасці. Толькі самазабойства і апошняя просьба айца Уэлша прымушае іх задумацца і паспрабаваць змяніць сваё жыццё.

Што трэба для самагубства: мужнасць ці дурнота? Гэтае пытанне задае святар Герлін (Вікторыя Чаўлытка і Вольга Скварцова), але дакладнага адказа так і не атрымлівае. Сямнаццацігадовая дзяўчынка з першага погляду не надта вылучаецца сярод іншых, прадае самагонку, падтрымлівае жарты над айцом Уэлшам, тым не менш пад час іх размовы адкрываецца як чуллівая і цікавая асоба, але ў адрозненне ад Уэлша яна здольная пастаяць за сябе і выжыць у гэтым свеце. Герлін збірае грошы, як высвятлецца потым, каб зрабіць падарунак святару, але не паспявае. Самагубства святара, верагодна, пакладзе моцны нядобры адбітак на яе жыцці, бо каханне Гёрлін і яе добрыя памкненні так і не знайшлі выйсця. Засталася горач і крыўда на айца Уэлша, які завяшчаў уратаваць сваю душу двум бязглуздым дурным братам, а не ёй.

Прарываючыся праз чорны гумар, нарастанне драматычнасці ў спектаклі ідзе паслядоўна, дасягаючы свайго піку ў сцэне, дзе айцец Уэлш абпальвае сабе рукі. Маналог жа святара перад самагубствам выглядае як лірычны канец. Сцэна гэтая адчуваецца, як кропка ў развіцці, а не коска, пасля якой разгортваецца яшчэ адно важнае дзеянне. Справа ў тым, што напоўніўшыся драматычным зместам і выйдучы да сур’езнай размовы, спектакль зноў вяртаецца да камедыйнасці. У гэты момант добра было б зрабіць антракт і пачаць наступную сцэну, вярнуўшы гледача ў рэальны зместавы кантэкст, але не жаданне рабіць дваццаці хвілінную другую дзею спектакля зразумела. Асаблівасць гэтая надае пастаноўцы няроўнасці, тым больш, гэтай частцы спектакля не хапіла дынамікі з-за аднастайнасці мізансцэн, і рытм пастаноўкі пачаў вагацца.

Айцец Уэлш пакідае братам Конары пасмяротны ліст, дзе просіць Коўмана і Валена хаця б паспрабаваць жыць у згодзе і міры. Няўмела, скавана, душачы смяшкі, яны, засеўшы за чаркай і піражкамі, просяць адзін ў аднаго прабачэння за ўсе, што зрабілі дрэннага ў сваім жыцці. Але іспыт гэты яны правальваюць, занадта балючымі і жудаснымі аказваюцца разаблачэнні. Фінал спектакля, быццам бы выклік грамадству: «За нас і пяць фунтаў нельга закладваць». Дарэчы, у п’есе Марцін Макдонах пакідае шанс сваім героям, не дазволіўшы Валену спаліць ліст айца Уэлша. Фінал «Самотнага захада» Паўла Харланчука ставіць пад сумнеў сам учынак Уэлша. Ці меў ён права закладваць сваю душу, пазбаўляючы тым самым чалавека самастойнага выбару тварыць са сваім жыццём, тое, што яму самому заўгодна. У выніку, пасля спектакля застаецца адчуванне недасказанасці. Тым больш ствараецца ўражанне, што ў сваіх разважаннях у пастаноўцы рэжысёр прыходзіць да сумных вынікаў аб безвыходнасці сітуацыі і немагчымасці ператварыць мір, але штосьці не дае яму сканцэнтраваць гэтую драматычную думку, зрабіць яе выразнай і аб’емнай.

Спектакль «Самотны захад» — яшчэ адзін крок у асваенні купалаўскім тэатрам сучаснай драматургіі і яшчэ адзін ажыццёўлёны акт укаранення на нацыянальную сцэну маладой рэжысуры. Спектакль Кацярыны Аверкавай «Офіс» па п’есе нямецкага драматурга Інгрыд Лаўзунд «Бесхрыбетнасць» з’явіўся важнай падзеяй у тэатральным жыцці Мінска, а яе ранейшая праца «Зіма» па Яўгену Грышкаўцу ажывіла рэпертуар тэатра шчырасцю і непасрэднасцю. «Самотны захад» Паўла Харланчука паказаў жаданне тэатра, як жывога арганізма, размаўляць з гледачом на жорсткія і актуальныя тэмы, разважаць наконт пытанняў аб веры і чалавечнасці ў нашай рэальнасці. Здаецца, не хапае зараз толькі Яўгена Карняга з яго пластычнымі эксперыментальнымі пастаноўкамі, каб зрабіць рэпертуарную афішу тэатра рознабакова і рознафарматна насычанай.

Просмотров: 19910
Архив комментариев
Все рекоммендую!
Автор: Алексей, 16.11.2011
Спектакль очень глубокий, я бы сказал, тяжелый, согласен с автором во многом, не видел в первоначальном исполнении, но я не могу представить кто мог бы сыграть лучше, чем Павел Харланчук — Сяргей Журавель — Арцём Бародзіч.
Все рекомендую посмотреть, это лучше, что я видел в Купаловском за последнее время!

busy